komorbididade hosi moras tropikál (MORAS LEPRA) ne'ebé la tau matan no kondisaun saúde mentál sira
NTDs
maka moras sira ne'ebé hada'et no la hada'et, dala barak hada'et hosi vetor,
ne'ebé akontese iha nasaun tropikál no subtropikál 150. OMS agora daudaun
rekoñese kondisaun ka grupu kondisaun 20 hanesan NTDs (Aneksu 1). Moras
sira-ne'e afeta ema liu biliaun ida iha mundu tomak no kusta ekonomia sira
ne'ebé dezenvolve hela biliaun dolar kada tinan. Populasaun sira ne’ebé moris
iha kiak nia laran, laiha asesu adekuadu ba bee, saneamentu no servisu saúde no
sira ne’ebé iha kontaktu besik ho vetor infesiozu sira, animál doméstiku no
pekuária mak afetadu liu.
Kondisaun
saúde mentál (i.e., moras mentál, neurolójiku no uza substánsia, risku suisídiu
no defisiénsia psikososiál, kognitiva no intelektuál asosiadu) kontribui
maka'as ba todan globál moras nian. Agora daudaun, kalkula ema biliaun 1.1 maka
afetadu iha mundu tomak, no todan ne'e aumenta beibeik. Saúde mentál no
kondisaun saúde mentál eziste iha kontinuum ida ne'ebé varia hosi moris-di'ak
mentál ba susar kmaan, temporáriu ba kondisaun krónika, progresiva, no
defisiente maka'as.
Ø Sofrimentu
psikolójiku kompostu hosi preokupasaun, tauk, tristeza no inseguransa ne'ebé
dala barak ema sira ho NTD esperiénsia no estigma asosiadu. Ida-ne'e bele
rezulta iha redusaun funsionamentu sosiál no auto-izolamentu.
Ø Kondisaun
saúde mentál sira karakteriza ho mudansa sira iha hanoin, persesaun, emosaun ka
hahalok ne'ebé afeta relasaun sira no abilidade atu hala'o papél sosiál sira
ne'ebé hein no bele kauza defisiénsia funsionál ne'ebé signifikativu. Ezemplu
balu inklui depresaun, ansiedade, uza alkol ne'ebé prejudisiál no substánsia
psikoativu sira seluk.
Ø Defisiénsia
psikososiál refere ba interasaun entre defisiénsia ne'ebé kauza hosi kondisaun
saúde mentál no barreira sira ba partisipasaun iha sosiedade ne'ebé esperiénsia
hosi ema barak ho kondisaun sira-ne'e.
NTD
sira maka motór prinsipál sira ba moras mentál iha ema afetadu sira, sira nia
família no sira nia kuidadu-na'in sira. Tanba moras króniku, deskonfortu,
funsionamentu ne'ebé redús, no estigma, ema sira ho NTD iha risku aas ba
kondisaun saúde mentál, no sira dala barak sita saúde mentál hanesan
prioridade. Dokumentu ida-ne'e aborda forma sira moras mentál nian ne'ebé komún
liu iha ema sira ho NTD: sofrimentu psikolójiku, izolamentu sosiál, depresaun,
ansiedade, uza alkol no substánsia psikoativu sira seluk ne'ebé prejudisiál no
ideasaun suisídiu. Porezemplu, iha ema sira ho filariase linfátika, depresaun
kalkula katak kuaze dala rua todan totál moras nian (ne'ebé sukat iha tinan
moris ne'ebé ajusta ba defisiénsia), hosi millaun 2.78 to'o 5.09) (1). Ema barak
ho moras-lepra hetan ansiedade, depresaun, susar psikolójiku, izolamentu no
hanoin atu oho-an. Leishmaniasis kutánea, onchocerciasis no envenenamentu husi
samea tata dalabarak iha ligasaun ho ansiedade, depresaun no susar psikolójiku.

IMPAKTU SOSIÁL
Kombinasaun husi NTDs no kondisaun saúde mentál kauza
sofrimentu ba ema millaun resin no afeta desproporsionalmente ema kiak liu iha
nasaun sira ho rendimentu ki'ik no médiu. Ema sira ne'ebé hasoru daudaun ona
adversidade sosiál oioin ka kondisaun sira ne'ebé maka'as liu iha tendénsia atu
sai afetadu liu. Adisionalmente, estigma ne'ebé hale'u NTDs no
kondisaun saúde mentál bele hamosu diskriminasaun no eskluzaun sosiál, ne'ebé
aumenta tan sofrimentu hosi indivíduu sira no sira nia família. Longu prazu
defisiénsia, pobreza no dezempregu forma sírkulu viziózu ida no reforsa
sofrimentu no impaktu ekonómiku ba ema afetadu sira, sira-nia família,
komunidade no sistema saúde sira.
kONTINUA................................